تعدیل صورت وضعیت چیست و چگونه محاسبه می شود؟ (آموزش جامع)

محاسبه تعدیل صورت وضعیت یکی از مهم‌ ترین و حساس‌ ترین بخش‌ های مالی در پروژه‌ های پیمانکاری است که وظیفه جبران نوسانات قیمت‌ ها را بر عهده دارد. در این مقاله به صورت کاملا کاربردی و به زبان ساده به شما آموزش می‌ دهیم که تعدیل چیست و فرمول محاسبه ضریب تعدیل چگونه کار می‌ کند. در نهایت با یک مثال عملی، تمام مراحل را گام به گام بررسی می کنیم تا بدون نیاز به منابع پیچیده، نحوه محاسبه آن را به صورت کامل یاد بگیرید.

مفهوم تعدیل پیمانکاری چیست؟

تعدیل در لغت به معنای متعادل کردن و برقراری عدالت است. در پروژه های پیمانکاری، مفهوم تعدیل به جبران نوسانات قیمت ها در طول زمان اجرای پروژه اشاره دارد.

به زبان ساده تر، از آن جا که قیمت مصالح، دستمزد نیروی انسانی و هزینه ماشین آلات در طول زمان تغییر می کند، مبلغ اولیه قرارداد با استفاده از ضریب های خاصی بروزرسانی می شود. این کار باعث می شود تا پیمانکار در اثر تورم دچار ضرر مالی نشود و پروژه با موفقیت به پایان برسد.

در واقع می توان گفت صورت وضعیت تعدیل، سندی است که محاسبات مربوط به این مابه التفاوت قیمت ها را به صورت دقیق نشان می دهد.

اصطلاحات مهم در بخشنامه تعدیل

برای محاسبه دقیق تعدیل صورت وضعیت، ابتدا باید با چند اصطلاح کلیدی که در بخشنامه های سازمان برنامه و بودجه تکرار می شوند اشنا شوید:

• شاخص مبنای پیمان: این شاخص نشان دهنده سطح قیمت ها در زمان پیشنهاد قیمت توسط پیمانکار (یا زمان عقد قرارداد) است. در واقع پایه و اساس محاسبات ما این عدد است.
• شاخص دوره انجام کار (دوره کارکرد): عددی است که نشان می دهد در ماهی که پیمانکار واقعا کار را انجام داده، سطح قیمت ها چقدر بوده است. سازمان برنامه و بودجه این شاخص ها را به صورت دوره ای اعلام می کند.
• ضریب تعدیل: مهم ترین اصطلاح در این بخش است. این ضریب از مقایسه شاخص دوره انجام کار با شاخص مبنا به دست می اید و مشخص می کند که مبلغ کارکرد چقدر باید افزایش یا کاهش یابد.
• شاخص رشته ای و گروهی: شاخص ها بر اساس نوع کار دسته بندی می شوند. مثلا شاخص رشته ابنیه با شاخص تاسیسات مکانیکی متفاوت است تا محاسبات دقیق تر و عادلانه تر باشد.
• تعدیل مثبت و منفی: اگر تورم باعث افزایش قیمت ها شود، ضریب به دست آمده مثبت است و مبلغی به پیمانکار پرداخت می شود (تعدیل مثبت). اما اگر قیمت ها کاهش یابد، مبلغی از حساب پیمانکار کسر می گردد (تعدیل منفی).

شاخص مبنای پیمان چیست؟

شاخص مبنای پیمان یکی از مهم ترین مفاهیم در محاسبه تعدیل است که پایه و اساس تمام محاسبات شما را تشکیل می دهد. به زبان ساده، این شاخص نشان دهنده سطح قیمت ها در زمان شروع کار یا به طور دقیق تر، زمان ارائه پیشنهاد قیمت توسط پیمانکار است.

طبق بخشنامه های سازمان برنامه و بودجه، معمولا شاخص دوره ای که یک ماه قبل از اخرین مهلت ارائه پیشنهاد قیمت پیمانکار باشد، به عنوان شاخص مبنا در نظر گرفته می شود. دلیل استفاده از این شاخص این است که مشخص شود پیمانکار قیمت پیشنهادی خود را بر اساس تورم و هزینه های چه ماهی محاسبه و اعلام کرده است. در واقع این عدد به عنوان نقطه صفر پروژه در نظر گرفته می شود تا بعدا بتوانیم تغییرات قیمت ها را نسبت به این نقطه بسنجیم.

نکته مهم: انتخاب درست شاخص مبنا در قرارداد بسیار حیاتی است، زیرا اگر این عدد اشتباه محاسبه شود، تمام مبالغ تعدیل در طول پروژه به صورت اشتباه به دست خواهد امد.

ضریب تعدیل چیست؟ + فرمول محاسبه

ضریب تعدیل عددی است که نشان می دهد هزینه های اجرای پروژه نسبت به زمان پیشنهاد قیمت (شروع قرارداد) چقدر تغییر کرده است. با ضرب کردن این ضریب در مبلغ کارکرد پیمانکار، رقم نهایی تعدیل به دست می آید.

برای محاسبه دقیق ضریب تعدیل از فرمول استاندارد زیر استفاده می شود:

اجزای مهم این فرمول عبارتند از:

• شاخص دوره انجام کار: شاخص قیمت ها در دوره ای که عملیات اجرایی انجام شده است.
• شاخص مبنای پیمان: شاخص قیمت ها در زمان ارائه پیشنهاد قیمت (نقطه صفر پروژه).
• ضریب کاهنده: این ضریب بر اساس نوع و شرایط قرارداد تعیین می شود و طبق بخشنامه ها معمولا معادل 0/95، 0/975 و یا در شرایط خاص 1/00 در نظر گرفته می شود.

نحوه برخورد با کارهای جدید و تاخیرات در تعدیل

در فرایند محاسبه ضریب تعدیل، شرایط خاصی مانند ابلاغ کارهای جدید یا بروز تاخیر در پروژه قوانین مشخصی دارند که در ادامه به صورت خلاصه بررسی می کنیم:

• کارهای جدید و تفاوت با کار اضافی: کارهای جدید عملیاتی هستند که پس از عقد قرارداد ابلاغ می شوند و در اسناد اولیه هیچ قیمت یا مقداری برای آن ها پیش بینی نشده است. اما کار اضافی با وجود ابلاغ پس از قرارداد، در فهرست بهای منضم به پیمان دارای قیمت مشخص است.
• تاخیر مجاز در تعدیل: وقفه ای در پروژه است که پیمانکار در ان مقصر نیست (مانند شرایط بد آب و هوایی یا تاخیر کارفرما در پرداخت مطالبات). برای محاسبه تعدیل در این شرایط، پیمانکار باید مستندات قانونی تهیه کرده و تایید کارفرما و ناظر را بگیرد.
• تاخیر غیر مجاز در تعدیل: اگر وقفه پروژه ناشی از کم کاری پیمانکار باشد و هیچ مستندات قانونی برای توجیه آن وجود نداشته باشد، تاخیر غیر مجاز است. در این حالت برای محاسبه تعدیل، سیستم به نفع کارفرما عمل کرده و کمترین شاخص برای ضریب تعدیل در نظر گرفته می شود.

محاسبه تعدیل به زمان بندی و شاخص های دوره انجام کار بستگی دارد. برای اینکه مهلت های قانونی ارسال صورت وضعیت ها و جلسات بررسی تعدیل را فراموش نکنید، استفاده از تقویم آنلاین یار بهترین ابزار برای مدیریت زمان و ست کردن یادآورهای مهم پروژه است

راهنمای انتخاب نوع شاخص تعدیل

انتخاب نوع شاخص برای محاسبه تعدیل، به نوع قرارداد و فهرست بهای منضم به پیمان بستگی دارد. به طور کلی، قراردادها به دو دسته دارای فهرست بهای پایه و فاقد فهرست بهای پایه تقسیم می شوند. در قراردادهایی که بر اساس فهرست بها تنظیم شده اند، برای هر بخش از کار باید از شاخص مشخصی استفاده کرد که در ادامه به صورت کامل راهنمای انتخاب آن ها را بررسی می کنیم:

• شاخص مبلغ کارکرد (عملیات اجرایی): مبلغ کارکرد هر فصل از صورت وضعیت، بر اساس شاخص های گروهی (فصلی) همان دوره تعدیل می شود.
• شاخص تجهیز و برچیدن کارگاه: مبالغ مربوط به تجهیز و برچیدن کارگاه، مستقل از نوع عملیات، همواره بر اساس شاخص کلی محاسبه و تعدیل می شوند.
• شاخص مصالح پای کار: مبلغ مصالحی که در کارگاه موجود است (مانند سیمان، ماسه و شن)، بر اساس شاخص گروهی یا فصلی مربوط به همان مصالح در فهرست بهای پایه تعدیل می شود.
• شاخص اقلام ستاره دار (ردیف های غیر پایه): این اقلام در فهرست بهای پایه قیمت ندارند و قیمت آن ها در زمان تهیه براورد تعیین می شود. با این حال، برای محاسبه تعدیل این ایتم ها، دقیقا مشابه سایر ردیف های همان فصلی که در آن قرار گرفته اند عمل می شود و شاخص گروهی همان فصل برای آن ها منظور می گردد.
• نحوه برخورد با کارهای جدید در تعدیل: قیمت کارهای جدید در زمان اجرای پروژه و بر اساس شرایط روز تعیین می شود. اگر قرارداد مشمول تعدیل باشد، برای همسان سازی قیمت این کارها با زمان عقد قرارداد (دوره مبنا)، از روش تعدیل معکوس استفاده می شود. این تعدیل معکوس بر اساس شاخص های گروهی دوره ای که کار جدید در آن ابلاغ شده است انجام می گیرد تا قیمت پایه به دست اید و در صورت وضعیت ها لحاظ شود.

آموزش گام به گام محاسبه تعدیل با مثال عملی

برای محاسبه دقیق مبلغ تعدیل پیمانکاری، باید مراحل زیر را به ترتیب انجام دهید:

1. تعیین دوره کارکرد: ابتدا باید مشخص کنید که کارکرد صورت وضعیت شما مربوط به کدام دوره (کدام سه ماهه از سال) است.
2. استخراج شاخص ها: با مراجعه به بخشنامه های رسمی سازمان برنامه و بودجه، شاخص مبنای پیمان (مربوط به زمان عقد قرارداد) و شاخص دوره کارکرد (مربوط به زمان اجرای کار) را پیدا کنید.
3. محاسبه ضریب تعدیل: با قرار دادن شاخص ها در فرمول استاندارد، ضریب تعدیل را محاسبه کنید.
4. محاسبه مبلغ نهایی: در نهایت، ضریب به دست امده را در مبلغ خالص کارکرد ان دوره ضرب کنید.

مثال کاربردی محاسبه ضریب و مبلغ تعدیل:

فرض کنید در یک پروژه ساختمانی، مبلغ کارکرد عملیات خاکی در سه ماهه دوم سال برابر با 100.000.000 ریال است. اطلاعات شاخص ها به شرح زیر است:

• شاخص مبنای پیمان: 150
• شاخص دوره انجام کار: 180
• ضریب کاهنده پیمان: 0.95

مرحله اول: محاسبه ضریب تعدیل

طبق فرمول، ابتدا شاخص دوره کارکرد را بر شاخص مبنا تقسیم کرده، عدد یک را از ان کم می کنیم و سپس در ضریب کاهنده ضرب می کنیم:

مرحله دوم: محاسبه مبلغ تعدیل

حالا ضریب تعدیل را در مبلغ کارکرد ضرب می کنیم تا مبلغ نهایی مشخص شود:

19.000.000=0.19*100.000.000 =مبلغ تعدیل

در این مثال عملی، به دلیل افزایش شاخص ها، مبلغ 19.000.000 ریال به عنوان تعدیل مثبت محاسبه شده و به مبلغ پرداختی پیمانکار اضافه می شود. روند محاسبه برای مصالح پای کار و هزینه تجهیز کارگاه نیز دقیقا به همین شکل انجام می گیرد.

گرد کردن ضریب تعدیل

برای جلوگیری از خطاهای مالی در مبالغ بالای پیمانکاری، دقت ضریب تعدیل در صورت وضعیت ها همیشه باید سه رقم اعشار باشد. برای گرد کردن صحیح این عدد، طبق استاندارد زیر عمل کنید:

1. ابتدا محاسبه فرمول ضریب تعدیل را تا چهار رقم اعشار انجام دهید.
2. به رقم چهارم بعد از ممیز دقت کنید.
3. اگر رقم چهارم عدد 5 یا بزرگ تر از ان (5، 6، 7، 8، 9) بود، ان را حذف کرده و یک واحد به رقم سوم اضافه کنید.
4. اگر رقم چهارم عدد 4 یا کمتر از ان بود، فقط کافی است رقم چهارم را حذف کنید و تغییری در رقم سوم ایجاد نمی شود.

مثال برای درک بهتر گرد کردن اعداد:

• اگر ضریب شما عدد 0.1456 محاسبه شد، چون رقم چهارم بزرگ تر از 5 است، عدد نهایی برای اعمال در صورت وضعیت 0.146 خواهد بود.
• اگر ضریب شما عدد 0.1453 محاسبه شد، چون رقم چهارم کوچک تر از 5 است، عدد نهایی همان 0.145 در نظر گرفته می شود.

شرایط تعدیل در پیمان های خاتمه یافته و فسخ شده

نحوه محاسبه صورت وضعیت تعدیل در قراردادهایی که پیش از موعد مقرر به پایان می رسند، کاملا به دلیل توقف کار بستگی دارد. بر اساس قوانین پیمانکاری، دو حالت کلی برای این شرایط تعریف شده است:

• تعدیل پیمان هایی که خاتمه می یابند (بدون قصور پیمانکار): اگر یک قرارداد بدون هیچ گونه کوتاهی یا تقصیر از طرف پیمانکار به اتمام برسد (مانند اعمال ماده 48 شرایط عمومی پیمان) و این موضوع در اسناد و مدارک به صورت رسمی تایید شود، کارکرد پیمانکار به طور کامل تایید شده و مشمول محاسبه تعدیل آحاد بها بر اساس دستورالعمل های جاری می شود.

• تعدیل پیمان هایی که فسخ می شوند (با قصور پیمانکار): چنانچه قرارداد به دلیل تخلف، قصور و کوتاهی پیمانکار لغو و فسخ گردد (مانند اعمال ماده 46) و مدارک مستند برای این موضوع موجود باشد، حقوق پیمانکار به طور کامل از بین نمی رود. در این حالت، تعدیل مبالغ تنها برای کارهایی که تا زمان فسخ قرارداد به درستی انجام شده اند، بر اساس دستورالعمل نحوه تعدیل محاسبه و پرداخت می شود.

تغییر ضریب ۰/۹۵ در فرمول ضریب تعدیل

در فرمول پایه محاسبه ضریب تعدیل، معمولا از عدد 0/95 به عنوان ضریب کاهنده استفاده می شود. اما این عدد ثابت نیست و سازمان برنامه و بودجه برای تشویق پیمانکاران به انجام به موقع تعهدات، امکان تغییر این ضریب را به عنوان یک پاداش در نظر گرفته است. شرایط تغییر این ضریب به شرح زیر است:

• تبدیل ضریب 0/95 به 1 (اتمام به موقع قرارداد): اگر پیمانکار موفق شود پروژه را دقیقا در همان مدت زمان اولیه تعیین شده در توافق نامه به پایان برساند و کار را تحویل موقت دهد، ضریب 0/95 در محاسبات به عدد 1 ارتقا پیدا میکند.
• تبدیل ضریب 0/95 به 0/975 (اتمام با تاخیر مجاز): چنانچه پروژه در مدت زمان اولیه تمام نشود، اما پیمانکار بتواند کار را در بازه زمانی قرارداد به علاوه تاخیرهای مجاز (که به تایید کارفرما رسیده است) به اتمام برساند و تحویل موقت دهد، عدد 0/95 در فرمول ضریب تعدیل به 0/975 تبدیل می شود.

نحوه تهیه و ارائه صورت وضعیت تعدیل

روند آماده سازی و ارسال صورت وضعیت تعدیل شامل مراحل و قوانین مشخصی است که پیمانکاران پروژه باید به دقت آن را رعایت کنند. بر اساس قوانین و شرایط عمومی پیمان، این مراحل به شرح زیر انجام می شود:

• محاسبه مبالغ توسط پیمانکار: در مرحله اول، پیمانکار پروژه موظف است مبالغ مربوط به تعدیل آحاد بها را به صورت دقیق محاسبه کند. مبنای این محاسبات، صورت وضعیت های کارکردی است که از قبل توسط کارفرما بررسی و تایید شده اند.
• ارائه برای بررسی و پرداخت: پس از محاسبه، پیمانکار صورت وضعیت تعدیل را تدوین کرده و جهت بررسی و تایید نهایی به مهندس مشاور و کارفرما ارسال می کند. روند بررسی و پرداخت این صورت وضعیت ها دقیقا منطبق بر ضوابط مشخص شده در بند الف ماده 37 شرایط عمومی پیمان پیش می رود.
• محاسبه با شاخص های موقت و علی الحساب: در بسیاری از مواقع، اعلام شاخص های قطعی از سوی سازمان برنامه و بودجه با تاخیر همراه است. در این شرایط برای جلوگیری از وقفه در پرداخت ها، محاسبات تعدیل متوقف نمی شود؛ بلکه تا زمان انتشار شاخص های جدید، مبالغ تعدیل بر اساس آخرین شاخص های ابلاغ شده محاسبه و به صورت موقت (علی الحساب) به پیمانکار پرداخت می گردد.
• قطعی شدن محاسبات و تسویه نهایی: به محض اینکه شاخص های قطعی مربوط به دوره انجام کار به صورت رسمی اعلام و ابلاغ شوند، پیمانکار باید محاسبات را بروزرسانی کند. در این مرحله، تمامی ارقام بر اساس شاخص های قطعی و طبق دستورالعمل بخشنامه تعدیل مجددا محاسبه می شوند تا مبلغ نهایی و قطعی پیمانکار به دست آمده و تسویه حساب نهایی انجام گیرد.

گاهی نیاز است مستندات یا جداول تعدیل در کمترین زمان ممکن برای کارفرما یا عوامل پروژه ارسال شود. با کمک سرویس فکس آنلاین یار می توانید بدون نیاز به دستگاه فکس فیزیکی، تمامی مستندات تعدیل را به صورت مستقیم و آنلاین ارسال و رسید دریافت کنید